Frontend yoxsa backend sualı İT-yə gəlmək istəyənlərin qarşısında çıxan ilk seçimlərdən biridir. İkisi də eyni məhsulun hissələridir, amma iş tərzi və tələblər fərqlidir. Aşağıda hər iki istiqamətin işini, texnologiyalarını və maaşlarını müqayisə edir, kimə hansının daha uyğun olduğunu deyirik.
Mövzunu içəridən tanıyırıq: Shaftali.az 15 nəfərlik komanda ilə sayt hazırlanması Bakıda xidmətini göstərir və hər layihədə frontend və backend proqramçılar yan-yana işləyir. Ona görə nəzəri fərqlərlə yanaşı real layihədə işin necə bölündüyünü də göstəririk.
Frontend nədir
Frontend saytın və ya tətbiqin istifadəçinin gördüyü və toxunduğu hissəsidir: səhifələr, menyular, düymələr, formalar, animasiyalar. Frontend proqramçı dizaynerin maketini işləyən koda çevirir və onun hər ekranda, hər brauzerdə düzgün görünməsinə, tez açılmasına cavabdehdir.
Frontend texnologiyaları
- HTML ilə səhifənin strukturu qurulur.
- CSS görünüşə, yerləşməyə və telefona uyğunlaşmaya cavabdehdir.
- İnteraktivlik JavaScript ilə, getdikcə daha çox isə TypeScript ilə yazılır.
- Kitabxana və freymvorklardan React (Meta-nın kitabxanası), Angular (Google-un freymvorku) və asan öyrənilən, çevik Vue.js işlədilir. Ən populyarı React-dir, onun necə işlədiyini React nədir yazımızda izah etmişik.
- Köməkçi alətlərdən dizayn maketləri üçün Figma, kod üçün Git, animasiya üçün GSAP lazım olur.
Frontendin üstünlükləri
- İşin nəticəsi dərhal görünür: yazdığınız kod ekranda canlanır.
- Dizayn və vizual həllərlə işləməyi sevənlər üçün daha yaradıcı sahədir.
- Başlamaq üçün az alət lazımdır: brauzer və kod redaktoru kifayətdir.
Backend nədir
Backend saytın görünməyən, amma onun işləməsi üçün vacib olan hissəsidir: server, verilənlər bazası, biznes məntiqi. İstifadəçi qeydiyyatdan keçəndə, sifariş verəndə və ya ödəniş edəndə məlumatları qəbul edən, yoxlayan, saxlayan və cavab qaytaran backenddir.
Backend texnologiyaları
- Dillərdən PHP (saytlarda geniş yayılıb, Laravel freymvorku ilə), Python (Django, həmçinin süni intellekt və data layihələri), Java (bank və korporativ sistemlər), Node.js mühitində JavaScript, Ruby (Ruby on Rails), C# (.NET) və Go işlədilir.
- Verilənlər bazalarından MySQL və PostgreSQL relyasiyalıdır, MongoDB isə ən məşhur NoSQL (sənəd yönümlü) bazalardan biridir.
- Backend frontend və mobil tətbiqlə REST və ya GraphQL API-ləri vasitəsilə məlumat mübadiləsi edir.
- Server və bulud tərəfində Linux, Docker, AWS və Azure kimi bulud xidmətləri, AWS Lambda və Azure Functions kimi serverless həllər işlədilir.
Bu dillərin necə yarandığını və bu gün hansılarının populyar olduğunu proqramlaşdırma dilləri haqqında yazımızda danışmışıq.
Backendin üstünlükləri
- Məntiqi məsələlər, alqoritmlər və sistem dizaynı ilə işləmək imkanı.
- Böyük məlumat həcmləri, təhlükəsizlik və performans üzərində iş.
- Demək olar ki, hər texnoloji məhsulun arxasında backend dayanır, ona görə tələbat sabitdir.
Frontend və backend arasındakı fərq
Kim nəyə cavabdehdir, cədvəldə qısaca belə görünür:
| İş | Frontend | Backend |
|---|---|---|
| Səhifələr, menyular, düymələr | Bəli | Xeyr |
| Telefona və müxtəlif brauzerlərə uyğunlaşma | Bəli | Xeyr |
| Animasiya və interaktivlik | Bəli | Xeyr |
| Verilənlər bazası və sorğular | Xeyr | Bəli |
| Qeydiyyat və giriş | Forma və interfeys | Yoxlama, saxlama, təhlükəsizlik |
| Ödəniş sistemi və xarici xidmətlərlə əlaqə | Xeyr | Bəli |
| API | İstifadə edir | Yazır |
| Əsas texnologiyalar | HTML, CSS, JavaScript, React | PHP, Python, Java, Node.js, SQL |
Frontenddə əsas diqqət dizayna və istifadə rahatlığına gedir, nəticə də dərhal ekranda görünür. Backenddə məntiq və təhlükəsizlik öndədir, nəticəni isə API cavablarında və bazadakı məlumatda görürsünüz.
Onlayn mağaza nümunəsində bu fərq aydın görünür. Kataloq səhifəsi, filtrlər, səbət və sifariş forması frontenddir. Məhsulların bazası, qalıqlar, sifarişin qeydə alınması, ödəniş sistemi ilə əlaqə və admin panel backenddir. Biri olmadan digəri işləmir.
Bizim layihələrimizdə də iş belə bölünür. Garmin-in rəsmi distribyutoru üçün hazırladığımız garmin.az onlayn mağazasında alıcının gördüyü kataloq və səbət frontend, məhsulların və sifarişlərin saxlandığı hissə isə backend tərəfidir. Dizayner maketi çəkir, frontend proqramçı onu koda çevirir, backend proqramçı bazanı və admin paneli qurur. Hər iki hissənin hansı alətlərlə qurulduğunu proqramların hazırlanması yazımızda göstərmişik.
«Səbətə at» düyməsi necə yaranır
Fərqi ən yaxşı bir funksiyanın yolunu izləyərək görmək olar. Tutaq ki, alıcı onlayn mağazada məhsul səhifəsini açıb «Səbətə at» düyməsini basır. Bir saniyəlik bu hərəkətin arxasında belə ardıcıllıq dayanır:
- Dizayn Dizayner düymənin görünüşünü, basılandan sonra nə göstəriləcəyini (səbət ikonunda say, qısa bildiriş) və məhsul bitəndə düymənin necə görünəcəyini çəkir.
- Frontenddə düymə və onun vəziyyətləri Frontend proqramçı düyməni koda çevirir. Basılanda serverə sorğu gedir, cavab gələnə qədər düymə «yüklənir» vəziyyətinə keçir ki, alıcı onu təsadüfən iki dəfə basmasın.
- Backenddə API Backend proqramçı sorğunu qəbul edən API yazır. O, məhsulun mövcudluğunu və qalığını yoxlayır, onu səbətə əlavə edir və səbətin yeni məbləğini qaytarır.
- Verilənlər bazası Səbət istifadəçiyə və ya onun sessiyasına bağlanır ki, səhifə yenilənəndə və ya alıcı sabah qayıdanda itməsin.
- Səhv halları Məhsul bu arada bitibsə, backend aydın səhv kodu qaytarır, frontend isə onu alıcıya başa düşülən dildə göstərir: «Bu məhsul hazırda stokda yoxdur».
- Birgə test Hər iki tərəf funksiyanı birlikdə yoxlayır: telefonda, yavaş internetdə, məhsul bitəndə, alıcı hesabına girməmiş halda.
Bu nümunədə nə frontend, nə də backend işi tək bitirə bilmir. Ona görə komandada iki tərəf əvvəlcədən API-nin formatını razılaşdırır: hansı sorğu göndəriləcək, hansı cavab qayıdacaq, səhv necə bildiriləcək. Razılaşma yazılı olanda hər kəs öz hissəsini paralel yaza bilir və sonda hissələr bir-birinə problemsiz qoşulur.
Frontend, backend və full stack maaşları
Maaş təcrübədən, şirkətdən və layihədən çox asılıdır. Yerli bazar üçün təxmini aylıq rəqəmlər belədir:
| Səviyyə | Frontend | Backend | Full stack |
|---|---|---|---|
| Junior | 500–1 000 USD | 600–1 200 USD | 800–1 500 USD |
| Middle | 1 500–2 500 USD | 2 000–3 000 USD | 3 000–4 000 USD |
| Senior | 3 000 USD və daha çox | 4 000 USD və daha çox | 5 000 USD və daha çox |
Qeyd. Rəqəmlər təxminidir və bazarla birlikdə dəyişir. Xarici şirkətlərə uzaqdan işləyən proqramçıların maaşı adətən yerli bazardakından yüksək olur. Aktual vəziyyəti vakansiya saytlarında yoxlayın.
Eyni səviyyədə iki proqramçının maaşı fərqli ola bilər. Burada adətən bu amillər həlledici olur: ingilis dilini bilmək (sənədləri oxumaq və xarici komandalarla işləmək üçün), real layihələrdə təcrübə, Git və kod review ilə komandada işləmək bacarığı, tapşırığı sona qədər özü aparmaq və nəticəyə görə məsuliyyət götürmək.
Frontendi, yoxsa backendi seçməli
Cavab maraqlarınızdan və nəyi etməkdən zövq aldığınızdan asılıdır.
Frontend sizə uyğundur, əgər
- vizual nəticə görmək və dizaynla işləmək xoşunuza gəlirsə
- istifadəçinin rahatlığı sizin üçün vacibdirsə
- HTML, CSS və JavaScript ilə işləməkdən zövq alırsınızsa
Backend sizə uyğundur, əgər
- məntiqi və texniki məsələlər sizi daha çox maraqlandırırsa
- verilənlər bazası, serverlər və inteqrasiyalarla işləmək istəyirsinizsə
- mürəkkəb, strukturlu problemləri həll etməyi sevirsinizsə
Qərar vermək çətindirsə, hər istiqaməti qısa müddətə sınayın. Frontend üçün bəyəndiyiniz bir saytın bir səhifəsini HTML və CSS ilə təkrarlayın və telefonda düzgün görünməsinə çalışın. Backend üçün sadə forma qurun ki, göndərilən ad və telefon verilənlər bazasına yazılsın və ayrıca səhifədə siyahı kimi görünsün. Hansı tapşırıq üzərində vaxtın necə keçdiyini hiss etmirsinizsə, ondan başlayın.
Hələ də qərar verə bilmirsinizsə, HTML, CSS və JavaScript-dən başlayın: bu baza hər iki yol üçün lazımdır, JavaScript bildikdən sonra Node.js ilə backendə keçmək də asandır. Frontend intervyularında nə soruşulduğunu HTML və CSS üzrə intervyu sualları yazımızda toplamışıq.
Frontend və backend-i hansı ardıcıllıqla öyrənmək
Ən çox vaxt ardıcıllığın pozulmasından itir: insan əsasları keçmədən freymvorka başlayır və sonra səhvin səbəbini anlamır. Aşağıdakı sıra hər mövzunun növbəti üçün baza yaratdığı yoldur.
Frontend üçün öyrənmə yolu
- HTML və CSS Səhifənin strukturu, semantik teqlər, Flexbox və Grid, media sorğuları ilə telefona uyğunlaşma.
- JavaScript Dəyişənlər, funksiyalar, massiv və obyektlər, DOM ilə iş, hadisələr (click, submit), fetch ilə serverə sorğu.
- Git və GitHub Kodun versiyaları, budaqlar (branch), komanda ilə iş və portfolionun açıq saxlanması.
- Bir freymvork Çox vaxt React: komponentlər, state, formalar, səhifələr arası keçid.
- TypeScript və testlər Tiplər səhvləri kod işə düşməzdən əvvəl tutmağa kömək edir, sadə testlər isə dəyişikliklərdən sonra özünüzə əmin olmağa.
- Sürət və əlçatanlıq Şəkillərin optimallaşdırılması, səhifənin yüklənmə sürəti, klaviatura və ekran oxuyucusu ilə istifadə.
Backend üçün öyrənmə yolu
- Bir dil PHP, Python, JavaScript (Node.js) və ya Java: sintaksis, funksiyalar, obyekt yönümlü proqramlaşdırma.
- SQL və verilənlər bazası Cədvəllər və onların əlaqələri, sorğular, indekslər, tranzaksiyalar.
- Freymvork Laravel, Django və ya Express: marşrutlar, kontrollerlər, modellər, validasiya.
- API REST prinsipləri, JSON, istifadəçi girişi və tokenlər, səhv kodları.
- Təhlükəsizlik Parolların düzgün saxlanması, SQL injection, XSS və CSRF hücumlarından qorunma.
- Server və deploy Linux əmrləri, Git ilə yerləşdirmə, Docker-in əsasları, ehtiyat nüsxələr və jurnallar (log).
Hər mərhələni kiçik, bitmiş layihə ilə bağlayın. Oxuduğunu dərhal tətbiq etməyən adam bir neçə aydan sonra çox şeyi yenidən öyrənməli olur.
Junior portfolio və ilk işə hazırlıq
İşəgötürən sertifikatdan çox işləyən koda baxır. Portfolioda bir neçə tamamlanmış layihə kifayət edir, əsas odur ki, onlar açıq olsun və hər birində nə etdiyinizi izah edə biləsiniz. Hansı layihələrin daha çox şey göstərdiyi istiqamətdən asılıdır:
Frontend portfolio üçün
- Real şirkətin saytının telefona uyğun, sürətli versiyası
- Kateqoriya və qiymət filtrləri olan məhsul kataloqu
- Açıq API ilə işləyən kiçik tətbiq: hava proqnozu, valyuta çeviricisi
- Validasiyası və səhv mesajları olan çoxaddımlı forma
Backend portfolio üçün
- Qeydiyyat və girişi olan bloq API-si
- Sifariş qəbul edən sadə mağazanın server hissəsi
- Elan saytı: elan əlavə etmək, moderasiya statusu, axtarış
- Fayl yükləmə və e-poçt bildirişi olan xidmət
Hər layihənin GitHub-da README faylı olsun: layihə nə edir, hansı texnologiyalarla yazılıb, necə işə salınır. Mümkünsə, onu internetdə açıq saxlayın ki, işəgötürən linkə klikləyib nəticəni öz gözü ilə görsün. Kodun səliqəsi, commit mesajlarının aydınlığı və README-nin keyfiyyəti də sizin haqqınızda çox şey deyir.
Müsahibədə adətən əvvəl əsaslar soruşulur, sonra layihələriniz barədə danışırsınız və kiçik praktik tapşırıq həll edirsiniz. Növbəti pillədə, middle səviyyəsində hansı sualların verildiyini Middle Frontend Engineer vakansiyası üçün intervyu sualları yazısında toplamışıq.
İlk müsahibədən əvvəl özünüzü bu siyahı ilə yoxlayın:
- Hər portfolio layihəsini iki-üç dəqiqəyə izah edə bilirsiniz: problem, həll, çətinliklər
- Git ilə budaq yaradıb dəyişikliyi birləşdirməyi bacarırsınız
- Seçdiyiniz istiqamətin əsas suallarına (frontend üçün HTML, CSS, JavaScript, backend üçün SQL və API) özünüzə əmin cavab verirsiniz
- Kodunuzdakı səhvi brauzerin konsolunda və ya server jurnalında axtarmağı bilirsiniz
- Bilmədiyiniz suala «bilmirəm, amma belə axtarardım» deyə dürüst cavab verməyə hazırsınız
Yeni başlayanların tipik səhvləri
- Hər şeyi eyni anda öyrənmək. React, Python və Docker paralel başlananda heç biri dərin öyrənilmir. Bir istiqamət seçib onu müəyyən səviyyəyə çatdırın.
- Freymvorka əsaslardan əvvəl keçmək. JavaScript bilmədən React öyrənən adam səhvin React-də, yoxsa öz kodunda olduğunu ayırd edə bilmir.
- Yalnız video dərslərə baxmaq. Kodu özünüz yazmadan və səhvləri özünüz düzəltmədən bacarıq yaranmır.
- Git-i sonraya saxlamaq. Komandada ilk gündən lazımdır, onu bilməyən namizəd ilk tapşırıqda çətinlik çəkir.
- Backenddə təhlükəsizliyi unutmaq. Parolu açıq mətnlə saxlamaq və istifadəçinin yazdığını yoxlamadan bazaya göndərmək ən təhlükəli başlanğıc səhvləridir.
- Frontendi yalnız kompüterdə yoxlamaq. Saytların böyük hissəsi telefondan açılır, ona görə hər səhifəni kiçik ekranda da sınayın.
Məsləhət. Öyrəndiyiniz hər mövzunu kiçik, bitmiş layihə ilə yekunlaşdırın və GitHub-a yükləyin. Bir neçə ay sonra bu layihələr özü-özlüyündə portfolioya çevrilir.
Full stack proqramçı kimdir
Full stack proqramçı həm frontend, həm də backend hissəni yazır: interfeysi də, serveri və bazanı da. Adətən insanlar bir istiqamətdən başlayır, bir neçə il təcrübədən sonra digərini öyrənir. Full stack bilik bazarda üstünlük verir və cədvəldə gördüyünüz kimi daha yüksək maaş imkanı deməkdir, amma hər iki sahədə dərin bilik tələb edir. Kiçik komandalarda və startaplarda belə mütəxəssislərə ehtiyac xüsusilə böyükdür.
Mobil, DevOps və QA kimi yaxın istiqamətlər
Veb proqramlaşdırmanın iki əsas qolu frontend və backenddir, amma başqa yollar da var. Aşağıdakı istiqamətlər çox vaxt eyni bazadan başlayır və bir neçə il sonra onlara keçmək mümkündür.
Mobil proqramlaşdırmada Android və iOS üçün tətbiqlər Kotlin, Swift və ya hər iki platforma üçün Flutter və React Native ilə yazılır. React bilən frontend proqramçı üçün React Native-ə keçid xüsusilə rahatdır.
DevOps serverlər, Docker, avtomatik yerləşdirmə (CI/CD) və monitorinqlə məşğul olur. Backend-in server tərəfini sevənlər çox vaxt bu yola keçir.
QA, yəni test mühəndisliyi, məhsulu istifadəçidən əvvəl yoxlamaq və avtomatik testlər yazmaqdır. Detallara diqqətli insanlar üçün İT-yə rahat giriş yoludur.
Mobil tətbiqlərin necə hazırlandığını və platformalar arasında necə seçim edildiyini mobil proqramların hazırlanması yazısında izah etmişik.
Tez-tez verilən suallar
Frontend öyrənmək backenddən asandır?
Başlamaq adətən daha asandır, çünki nəticə dərhal ekranda görünür və az alət lazımdır. Amma peşəkar səviyyədə hər iki sahə dərin bilik tələb edir.
Frontend proqramçı nə qədər maaş alır?
Yerli bazarda təxminən: junior 500–1 000 USD, middle 1 500–2 500 USD, senior 3 000 USD və daha çox. Rəqəm şirkətdən və təcrübədən asılıdır.
Backend üçün hansı dili öyrənmək lazımdır?
Saytlar üçün PHP (Laravel) və ya JavaScript (Node.js), data və süni intellekt üçün Python, bank və korporativ sistemlər üçün Java. Hansı dil seçilsə də, SQL və verilənlər bazası bilikləri lazımdır.
Full stack nədir?
Həm frontend, həm də backend hissəni yazan proqramçıdır. Adətən bir istiqamətdən başlayıb təcrübə ilə digərini öyrənirlər.
Proqramçı olmaq üçün ali təhsil lazımdır?
Bir çox şirkət diplomdan çox bacarığa və portfolioya baxır. Kompüter elmləri üzrə təhsil alqoritmlər və sistemlər barədə möhkəm baza verir, amma işə qəbulda çox vaxt real layihələr və texniki müsahibə həlledici olur.
Frontend və ya backend üçün riyaziyyat bilmək vacibdirmi?
Gündəlik sayt işi üçün məktəb səviyyəsində riyaziyyat və məntiqi düşüncə kifayətdir. Qrafika, maşın öyrənməsi və mürəkkəb alqoritmlərlə işləyəndə riyaziyyatın rolu artır.
Frontenddən backendə keçmək olarmı?
Bəli, bu çox yayılmış yoldur. JavaScript bilən frontend proqramçı Node.js ilə server tərəfinə keçə bilər, sonra SQL və verilənlər bazalarını öyrənir.
Bir proqramçı saytı tək hazırlaya bilərmi?
Sadə saytı full stack proqramçı tək hazırlaya bilər. Onlayn mağaza və platformalarda isə adətən dizayner, frontend və backend proqramçı ayrı-ayrı işləyir, çünki iş həcmi böyükdür və hər hissə ayrıca bilik tələb edir.
Nəticə
Frontend istifadəçinin gördüyü hissəni, backend isə onun arxasında işləyən sistemi qurur. Vizual iş və istifadəçi təcrübəsi sizi cəlb edirsə, frontenddən, məntiq və məlumatla işləmək xoşunuza gəlirsə, backenddən başlayın. Hansını seçsəniz də, HTML, CSS və JavaScript bazası lazım olacaq, texnologiyalar dəyişdikcə isə yenisini öyrənməyə də vaxt ayırmalı olacaqsınız.
Frontend və backend bir komandada
Saytınızın həm görünən, həm də server hissəsini bir komanda hazırlayır. Layihənizi qısaca yazın, qiyməti və müddəti hesablayıb zəng edək.